У спрэчцы знасіць ці не знасіць дом, у якім у Горках жыў, дарэчы, не толькі пісьменнік Максім Гарэцкі, але і яго брат, навуковец Гаўрыла Гарэцкі, нечакана ўзнікла яшчэ адна тэма. Сфармуляваць яе можна прыблізна так: “А што нам той Гарэцкі?!” Маўляў, не асабліва ён важная птушка, каб пра яго памяталі ды дом захоўвалі! Такой пазіцыі прытрымліваюцца менавіта тыя, хто ўсяляк агітуе за знішчэнне адзінага захаванага пасля Гарэцкіх дома, дзе жылі гэтыя знакамітыя браты.

Аднак вось якія якія факты ў сваёй кнізе “Браты Гарэцкія” прыводзіць сучасны беларускі навуковец і грамадскі дзеяч Радзім Гарэцкі (сын Гаўрылы Іванавіча, пляменнік Максіма Гарэцкага).

У 20-х гадах мінулага стагоддзя ў Горках існаваў Горацкі сельскагаспадарчы інстытут, які ўзначальваў М.Ц.Козыраў – камуніст, малады ініцыятыўны арганізатар ды вораг беларушчыны. У яго каманду ўваходзілі такія відныя прафесары – вялікадзяржаўныя шавіністы, як У.І.Кіркор, У.У.Вінар, А.В.Ключароў. Іх актыўная падтрымліваў А.І.Крыніцкі – першы сакратар ЦК КП(б)Б (па сённяшніх мерках – кіраўнік Беларусі) і намеснік наркамасветы П.І.Валасевіч.

Гэтая група імкнулася аддзяліць ад Беларусі як смаленскую частку, а таксама Магілёўскую губерню і асабліва Горацкі раён, дзе знаходзіўся сельскагаспадарчы інстытуту, і далучыць іх да Смаленскай губерні РСФСР. У процівагу гэтым дзеячам выступіла вялікая група маладой беларускай інтэлігенцыі. Сюды амаль цалкам увайшлі супрацоўнікі Інбелкульту (цяпер Акадэмія навук).

Дзякуючы прынцыповай пазіцыі нашай інтэлігенцыі Горацкі раён пакінулі ў складзе БССР. Такім чынам, у Савецкай Беларусі апынулася два сельскагаспадарчыя інстытуты: Горацкі ў Горках і Беларускі ў Мінску. Разгарнулася новая вялікая дыскусія, ці пакідаць абодва інстытуты, ці аб’яднаць у адзін. А калі аб’яднаць, дык дзе тады пакінуць новую ўстановы – у Горках ці Мінску?

У гэтую барацьбу ўключыўся і Гаўрыла Гарэцкі, які стаў адным з самых актыўных удзельнікаў “беларускай групы”. Апошняя дабівалася, каб зрабіць адзіную моцную сельскагаспадарчую ўстанову ў Горках. Гарэцкі апублікаваў на гэту тэму шэраг артыкулаў. Адзін з іх выйшаў у 1922 годзе ў газеце “Савецкая Беларусь”. Назва таго артыкула “Дзе быць Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі”.

“Беларусі патрэбна свая Беларуская сельскагаспадарчая акадэмія, якая б стаяла па навукова-навучэбнай каштонасці разам з заходнееўрапейскімі і расійскімі вышэйшымі сельскагаспадарчымі ўстановамі. <…> На Усходняй Беларусі няма адраджэнскай базы. Горкі такое месца, дзе Беларуская сельскагаспадарчая акадэмія і магла б найлепш заснавацца”, – адзначаў у сваім артыкуле Гаўрыла Іванавіч.

Тая даўняя дыскусія, як не складана здагадацца, скончылася перамогай “беларускага крыла”: было вырашана спалучыць Горацкі і Беларускі інстытут сельскай гаспадаркі ў адзіную ўстанову – Беларускую дзяржаўную акадэмію сельскай гаспадаркі імя Кастрычніцкай рэвалюцыі з цэнтрам у Горках. Рашэнне было зацверджана пастанова СНК БССР ад 5 жніўня 1925 г.

Выходзіць, што без гарачых старанняў Гаўрылы Іванавіча, не было б зараз у Горках акадэміі, без якой наш горад – і не горад зусім. І не было дзе працаваць некаторым тым у цяперашняй БДСГА, якія хочуць, каб ад дома Гарэцкага не засталося каменя на камні.

У суседнім двары жыў хлопец Грыша. Хлопец той быў інвалідам ад нараджэння, марудна размаўляў і рухаўся. Ён быў найгоршы за нас. Так мы лічылі – дурныя, жорсткія дзеці. Грышу мы называлі – Рыгар (націск на “ы”). Цяпер мне сорамна за тое. Нельга пагарджаць слабым. Нельга кавэркаць родную мову.

Злавіў сябе на думцы, што за апошні месяц даведаўся пра Беларусь больш. І ўсё дзякуючы блогеру tomkad. Можаце лічыць гэта рэкламай ;)

Сёння стала вядома, што ў Горках знясуць дом, у якім два гады жыў Максім Гарэцкі. Будынак замінае падрыхтоўчым работам да “Дажынак” 2012 года.

Адкуль жа ў Горках Гарэцкі? У маім горадзе класік айчыннай літаратуры вучыўся, а пазней і працаваў загадчыкам кафедры мовы і гісторыі БДСГА. З Горкамі звязаны і два літаратурныя перыяды беларускага генія.

Гарэцкі для нас – гэта не проста чалавек з партрэта ў школьным падручніку літаратуры. Гэта наш брэнд і наш гонар. Некалі ў Горкі будуць прыязджаць турысты, каб прайсціся па вуліцах, якімі крочыў беларускі геній. А пакуль і без турыстаў ёсць каму цешыцца з адной думкі, што тут жыў і працаваў Гарэцкі.

На доме, ад якога неўзабаве застанецца мокрае месца, ёсць памятная шыльда, але будынак не ўваходзіць у спіс гістарычнай спадчыны. Таму з ім могуць, сапраўды, зрабіць што заўгодна.

Але ж не ўяўляю сабе экскаватара, які руйнуе Пятроў пагорак (на ім жа ў руска-шведскую вайну месцілася стаўка расійскага цара ў Горках!)

Таксама мала мне верыцца, што ў помніка Леніну на цэнтральнай плошчы майго горада адкруцяць галаву. А каменнае цела істукана зарыюць у канаве.

За абодвух герояў будзе каму заступіцца: “трудзяшчыеся”, “ветэраны” і “прочыя і прочыя” адразу скажуць сваё слова. А хто пастаіць за Гарэцкага?

Беларускі крызіс нагадаў мне адну дзіўнаватую гісторыю. Адбылася яна ў вёсцы, дзе я два гады працаваў па размеркаванні намеснікам галоўнага бухгалтара ў калгасе. Было там вяселле паміж аднавяскоўцамі. Усё выглядала досыць традыцыйна. Здзівіў, прынамсі мяне, хіба толькі падарунак жаніха нявесце. Малады падарыў сваёй будучай жонцы халадзільнік. Але не проста такі агрэгат на кухню. А адразу з прадуктамі. Паўнюткі халадзільнік прадуктаў.

У пачатку мінулага стагоддзя будзіцелямі беларусаў былі Луцкевічы, Цётка, Купала. У пачатку новага века нашу веру ў сябе абуджае рок-музыка Сяргей Міхалок.

Такім мне запомніцца палкоўнік Кадафі.

Прачытаў пра Рыгу ў e_ndrus і злавіў сябе на думцы, што калі б можна было нарадзіцца яшчэ раз, дык хацеў бы нарадзіцца ў Рызе.

Блогер tomkad праславіў Горкі нечакана шчырымі фотаздымкамі мясцовага матэля гасцініцы "Проня". Я даўно падазраваў, што ўнутры гэтай цудоўнай забудовы не ўсё ў парадку - вокны-байніцы і шэрыя сцены мне пра гэта як бы намякалі. ))) Але нават не мог сабе ўявіць, што ў "Проні" - сапраўдны хорар! Ды што я гавару? Самі палюбуйцеся: фоты, цяжарным жанчынам і дзецям да 16 не рэкамендую!